Beschrijving
Een golf van bomaanslagen, gijzelingen en moordpartijen overspoelt in de jaren zeventig Europa, Nederland blijft niet buiten schot. Bij de eerste gijzelingsactie in Wassenaar (1970) blijken we geen idee te hebben van terrorismebestrijding. Vanuit het niets stampt de regering een antiterreureenheid uit de grond. De mariniers die de Bijzondere Bijstandseenheid vormen, moeten zichzelf het vak van terreurbestrijder aanleren. Met vallen en opstaan en minimale middelen. Dan komt een grote beproeving: de bevrijding van de gekaapte trein bij De Punt. In Liggen blijven! vertellen de mariniers voor het eerst wat decennialang geheim moest blijven.

Het boek bestrijkt de jaren ’70-’78; behalve Wassenaar en De Punt komen onder meer de treinkaping bij Wijster en de gegijzelde school in Bovensmilde aan bod.

Recensie
In de jaren zeventig van de vorige eeuw werd Nederland, net als overigens in heel Europa het geval was, opgeschrikt door een groot aantal aanslagen. Ervaring met dergelijke terroristische activiteiten was er niet, dus moest er in allerijl actie ondernomen worden en werd er een eenheid geformeerd die, wanneer de situatie daarom vroeg, direct ingezet kon worden. Dit werd de BBE, de Bijzondere Bijstandseenheid, die aanvankelijk bestond uit mariniers. Na verschillende succesvolle wapenfeiten werden ze in 1977 echt op de proef gesteld: de door een groep Zuid-Molukkers gekaapte trein bij het Groningse De Punt moest worden bevrijd. De journalisten Olof van Joolen en Silvan Schoonhoven geven in hun boek Liggen blijven! een kijkje achter de schermen van deze bijstandseenheid en laten zien wat hun werkzaamheden globaal inhouden.

Het boek van beide journalisten begint met een korte proloog waarin heel beknopt wat informatie wordt gegeven over de beschieting van de gekaapte trein bij De Punt. Een oud-marinier wordt hierover bij de rechtbank ondervraagd en geeft desgevraagd zijn visie van de gebeurtenissen. Voor Van Joolen en Schoonhoven was deze rechtszaak, maar vooral de manier waarop de gijzeling werd beëindigd, de aanleiding tot het schrijven van Liggen blijven! en om het verhaal van een drietal commandanten van de eenheid aan te horen. Daarnaast hebben ze ook diverse mariniers van de BBE geïnterviewd.

Dit alles heeft geleid tot een opsomming van terroristische aanslagen, te beginnen in 1970, als de woning van de Indonesische ambassadeur in Wassenaar door drieëndertig Zuid-Molukkers wordt bestormd en waarbij een hoofdagent om het leven komt. In de jaren daarna vinden diverse andere gijzelingen en aanslagen plaats waar de BBE bij geroepen wordt. Van iedere situatie doen de auteurs kort verslag en laten ze zien wat de taak van de bijstandseenheid was en wat ze hebben moeten doen om de gijzelaars te bevrijden. Ondanks dat dit alweer tientallen jaren geleden is en dat uiteraard bekend is hoe het allemaal afgelopen is, zit er voldoende spanning in iedere beschrijving om de lezer voor een kort moment de adem te laten inhouden.

Wat heel goed uit alle opgetekende verhalen blijkt, is dat men, zeker toen men voor het eerst met terroristische activiteiten werd geconfronteerd, niet goed wist ermee om te gaan. Natuurlijk wisten alle betrokkenen dat er snel een oplossing moest komen, dat gijzelaars bevrijd moesten worden – het liefst ongedeerd – en dat de gijzelnemers uitgeschakeld moesten worden. Maar hoe dat het beste kon, was volkomen onbekend. Uit alles blijkt dat het in die begintijd flink pionieren was, dat gold in feite voor zowel de mariniers, de overheid, de politie en de pers. Met de kennis en het materieel van nu, zo wordt in het boek even aangestipt, zouden veel acties anders aangepakt worden.

Uit de interviews die de journalisten gehouden hebben, kan geconcludeerd worden dat de mariniers niet als vechtersbazen moeten worden beschouwd. Met de afloop van een aantal gijzelingen hebben zij het emotioneel moeilijk gehad en sommigen denken er, ruim veertig jaar na dato, nog dagelijks aan. Het niet al te dikke boek Liggen blijven!, dat in bijzonder heldere taal geschreven is, erg prettig leesbaar is en tevens is voorzien van diverse foto’s, geeft al met al een mooi inkijkje in de keuken van de BBE van de jaren zeventig. Interessant en boeiend om te lezen, want zo heel veel was en is er niet over hen bekend.

Waardering: 4/5

Boekinformatie
Auteur: Olof van Joolen & Silvan Schoonhoven
Titel: Liggen blijven!
ISBN: 9789046824344
Pagina’s: 176
Eerste uitgave: 2018

Beschrijving
Nikki Verdonk weet dat de verhalen over haar vader waar zijn. Hij is een grote drugscrimineel en wist op het nippertje aan een fikse gevangenisstraf te ontsnappen.
Hoewel iedereen een mening over haar en haar vader heeft, probeert Nikki haar leventje zo normaal mogelijk te leiden. Dat gaat prima, totdat op een dag het ergste gebeurt. Haar vader wordt geliquideerd.

Na zijn dood gaat er een beerput open. Haar vader bleek meer vijanden dan vrienden te hebben en nu aast iedereen op zijn plekje in de onderwereld. Dat maakt iedereen verdacht als mogelijke moordenaar. Zelfs mensen die dichtbij hem stonden. Heel dichtbij. Terwijl Nikki probeert haar leven weer op de rit te krijgen, laten de vragen haar niet los. Wie vermoordde haar vader? En waarom?.

Recensie
Theo-Henk Streng volgde een studie Sociaal Pedagogisch Werk en studeerde vervolgens af aan het PABO als leerkracht basisonderwijs. In 2004 zette hij zijn eerste schreden op het schrijverspad en nam deel aan de landelijke schrijfwedstrijd Write Now!. Voor zijn verhaal De verwerking van de vermissing ontving hij een eervolle vermelding en werd in 2015 winnaar met Halte 14 en de duiven. In 2017 debuteerde hij als auteur met zijn jeugdboek De nalatenschap. Vijf jaar later, in april 2022, verscheen zijn Young Adult-thriller Dochter van de onderwereld.

De vader van de vijftienjarige Nikki Verdonk is een bekende Rotterdamse drugscrimineel en wist uit de gevangenis weg te blijven doordat er fouten in de procedure zijn gemaakt. Ofschoon Nikki niets met criminaliteit te maken wil hebben, wordt ze er dagelijks toch mee geconfronteerd. Nadat haar vader op een dag geliquideerd is, wil ze erachter komen waarom dat gebeurd is en door wie. Ze ontdekt dat haar vader behoorlijk wat vijanden had, waardoor het aantal verdachten groot is, daaronder zelfs mensen die een vertrouwensband met hem hadden. Zal ze uiteindelijk weten te achterhalen wie hem vermoord heeft?

Dochter van de onderwereld, dat niet zo heel erg lang is, wordt volledig verteld vanuit het perspectief van Nikki. Zonder dat de auteur heel uitvoerig op haar personage ingaat, komt de lezer voldoende over haar te weten om een goede indruk van haar te krijgen. Zo begrijp je bijvoorbeeld dat ze, nadat haar vader omgebracht is, vragen heeft en wil weten waarom hij is vermoord en wie de dader is. Het enigszins wanhopige gevoel dat ze heeft, wordt goed overgebracht. Streng weet zich sowieso goed in te leven in de wereld van jongeren rond de vijftien jaar. Dat heeft ongetwijfeld te maken met zijn pedagogische achtergrond en het feit dat hij al diverse kinder- en jeugdboeken op zijn naam heeft staan.

Behalve dat het verhaal beeldend begint – iets dat overigens tot het eind aanhoudt – maakt het al meteen nieuwsgierig. Want net als Nikki wil de lezer eigenlijk ook wel weten wie Jaap Verdonk vermoord heeft, maar eveneens of het wat gaat worden tussen haar en haar klasgenoot Jim. Hoewel het aantal spannende momenten in de eerste hoofdstukken niet zo heel groot is, is er zonder meer sprake van een bepaalde spanningsboog. Dat komt onder andere doordat Nikki het niet met iedereen goed kan vinden, waardoor de sfeer met die persoon enigszins vijandig is. Naarmate de plot vordert, neemt de spanning toe, waarna het in de ontknoping, waarin zich diverse ontwikkelingen voordoen, uiteindelijk tot een climax komt.

De schrijfstijl van de auteur is, zoals gezegd, beeldend, maar ook eigentijds en toegankelijk en het taalgebruik is eigentijds en doet nergens geforceerd aan. De plot is goed opgebouwd en heeft een hoog tempo. De gebeurtenissen volgen elkaar snel op, waardoor je af en toe de indruk krijgt dat Streng zoveel mogelijk thrillerelementen in zijn verhaal heeft willen stoppen. Heel erg is dit niet, want het levert wel een boek op dat van begin tot eind weet te boeien. Een heel klein minpuntje is misschien dat een doorgewinterd thrillerlezer de identiteit van de moordenaar al snel kan vermoeden. Dit wil trouwens niet zeggen dat de plot voorspelbaar is, daar is geen enkele sprake van.

In ieder geval is Dochter van de onderwereld een bijzonder leesbare Young Adult-thriller, waarin de spanning geleidelijk opgebouwd wordt en die voldoende onverwachte momenten heeft om de lezer te verrassen. Daarnaast geeft het globaal weer hoe het moet zijn om de dochter (of zoon) van een crimineel te zijn en met welke vragen je komt te zitten als je vader vermoord wordt.

(Met dank aan de auteur en de uitgever voor het beschikbaar stellen van een recensie-exemplaar.)

Waardering: 4/5

Boekinformatie
Auteur: Theo-Henk Streng
Titel: Dochter van de onderwereld
ISBN: 9789493266933
Pagina’s: 126
Eerste uitgave: 2022

Beschrijving
Op de stranden en kliffen van Noord-Devon vallen jonge vrouwen ten prooi aan een zieke geest. De man dwingt hen zich uit te kleden en vervolgens hun moeders te bellen, zodat deze getuige kunnen zijn van de moord op hun dochters. De eerste twee vrouwen weten nog te ontsnappen, maar dan wordt het lichaam van een derde slachtoffer gevonden…

De tienjarige Ruby Trick woont met haar somberende moeder en werkeloze vader in het kustdorpje Limeburn dat langzaamaan in zee verdwijnt. Ruby heeft haar eigen problemen. Pestkoppen in de schoolbus. De dreigende scheiding van haar ouders. Maar haar vader is haar held en als ze hem kan helpen de moordenaar te vinden, komt alles misschien toch nog goed…

Recensie
Met haar debuut Rusteloos land (2010) won Belinda Bauer, voormalig journalist en scenarist, al meteen de CWA Gold Dagger Award. Vier jaar later verscheen haar vijfde thriller The facts of life and death, dat pas in 2022 in een Nederlandse vertaling met als titel Vaderskind werd uitgebracht. Het boek was een van de genomineerde titels voor VN-Thriller van het Jaar.

In Limeburn, een dorpje aan de kust van Noord-Devon, wonen maar vijf kinderen, waaronder de tienjarige Ruby Trick. Op een strand in de buurt van dit kleine plaatsje worden jonge vrouwen gedwongen zich uit te kleden, waarna ze hun moeder moeten bellen om hen er getuige van te laten zijn dat ze worden vermoord. Om de moordenaar te vinden, vormt Ruby’s vader John, samen met een aantal andere mannen, een posse. Telkens als ze op pad gaan, mag Ruby met hem mee en hoopt ze dat daarna zowel haar eigen als haar ouders’ problemen opgelost zijn.

Vaderskind heeft een originele insteek, want in de thriller die voor volwassenen geschreven is, wordt het verhaal voor het grootste deel verteld vanuit het perspectief van de tienjarige Ruby Trick. Om je als volwassene in het hoofd van een kind te verplaatsen is geen sinecure. Hun denken, doen en laten is immers volledig anders dan dat van iemand die stukken ouder is. Bauer slaagt er echter met verve in, want Ruby doet zich niet anders voor dan ieder ander willekeurig kind van haar leeftijd, zowel in haar gedrag als in haar praten. Een ander sterk kenmerk van de auteur is dat ze de sfeer van de omgeving, de troosteloosheid ervan, bijzonder goed weergeeft. De lezer kan zich de omstandigheden van de personages daarom ook uitstekend inbeelden.

Al snel in de plot laat de moordenaar van zich horen, maar dat leidt niet direct tot een allesoverheersende spanning. Het is over het algemeen nogal kalm en bedaard, hoewel je je het paniekgevoel dat bij de vrouwen ontstaat wel kunt voorstellen. Natuurlijk zijn er zo nu en dan een paar momenten waarbij de hartslag van de lezer iets versnelt, maar die zijn vooralsnog op één hand te tellen. Pas in de ontknoping verandert dat. Het tempo gaat in die fase zienderogen omhoog en enkele weerelementen zorgen voor diverse hachelijke, en daardoor spannende, situaties. Als de moordenaar vervolgens dat barre weer trotseert en de bedoeling heeft opnieuw toe te slaan, wordt het in de laatste hoofdstukken nóg wat opwindender.

Hoewel je al vrij snel een aan zekerheid grenzend vermoeden van de dader hebt, is het verhaal in geen enkel opzicht voorspelbaar. Daarvoor zijn de diverse onverwachte ontwikkelingen te talrijk en is het karakter van de moordenaar te wispelturig. Hij is iemand met twee gezichten: liefdevol en innemend aan de ene kant, ronduit sadistisch aan de andere. De auteur weet de verschillende personages sowieso goed te typeren, want met hun hebbelijkheden en onhebbelijkheden komen ze allemaal over als doodgewone mensen. Hierdoor is het niet zo heel erg moeilijk om je voor hen in te nemen.

De schrijfstijl van de auteur is erg fijn en uiterst toegankelijk. Omdat ze regelmatig humor en mooie vergelijkingen in het verhaal gebruikt, krijgt de lezer van tijd tot tijd ook nog eens een glimlach rond de mond. Ondanks dat Vaderskind, vakkundig en invoelend vertaald door Valérie Janssen, geen nagelbijtende spanning heeft, intrigeert het wel degelijk en boeit het van begin tot eind.

(Dit boek heb ik voor Hebban gerecenseerd.)

Waardering: 4/5

Boekinformatie
Auteur: Belinda Bauer
Titel: Vaderskind
ISBN: 9789044933673
Pagina’s: 352
Eerste uitgave: 2022

Beschrijving
Malodot is dood. Na een fataal auto-ongeluk bevindt hij zich tot zijn verbazing in een kliniek waar hij eerst moet zien af te kicken van het leven alvorens hij volkomen dood kan zijn. Mislukt hij hierin, dan moet hij zijn hele bestaan opnieuw ondergaan, van begin tot eind, op exact dezelfde manier. Met een bont gezelschap van lotgenoten heeft hij groepstherapieën en hij voert individuele gesprekken met een raadselachtige Counselor die hem ertoe probeert te bewegen die vuile verslaving aan het leven af te zweren.

Recensie
Dimitri Verhulst, een van de meest productieve en succesvolle auteurs van Vlaanderen. In 1992 debuteerde hij met de verhalenbundel Assevrijdag, dat in eigen beheer is uitgegeven en alleen bestemd was voor vrienden en bekenden. Zijn grote doorbraak beleefde hij in 2006 met de autobiografische roman De helaasheid der dingen, waarvoor hij diverse prijzen heeft gewonnen en dat tevens is verfilmd. In het voorjaar van 2022 verscheen zijn novelle Hebben en Zijn, een roman die niet te vergelijken is met zijn andere werk.

Nadat Malodot bij een auto-ongeluk om het leven is gekomen, komt hij in een kliniek terecht waar hem wordt verteld dat hij daar is om af te kicken van het leven. Pas daarna, als hij helemaal clean is, kan hij echt dood zijn. Lukt hem dat niet, dan zal hij zijn bestaan opnieuw moeten beleven. Op precies dezelfde manier zoals dat voorheen ook gegaan is en tot het moment dat hij nogmaals sterft. In de kliniek probeert de Counselor hem ervan te overtuigen om zijn verslaving aan het leven op te geven.

‘Als ik mijn leven over zou mogen doen.’ Een uitspraak die vaak uitgeroepen is en vast en zeker nog veelvuldig uitgeroepen gaat worden. De intentie daarvan is dat je bepaalde facetten uit je leven anders zal aanpakken dan je nu gedaan hebt. Maar wat als dat niet mogelijk is en je opnieuw moet doormaken wat je het liefst zou willen vergeten? Verhulst heeft zichzelf die vraag ook gesteld en Malodot, het hoofdpersonage in zijn novelle Hebben en Zijn, mag in een afkickkliniek van het leven beslissen wat hij wil. Deze kliniek, die eigenlijk gezien moet worden als een voorportaal voor de echte dood, heeft alle kenmerken die een verslavingsinstelling in werkelijkheid heeft. Denk hierbij bijvoorbeeld aan individuele of groepsgewijze therapieën, maar eveneens aan gezamenlijke activiteiten. De lezer kan zich daarom goed voorstellen wat de levensverslaafden moeten ondergaan.

Het verhaal is sowieso erg beeldend geschreven. In het eerste hoofdstuk worden heel globaal de doodsdoorzaken van Malodots kamergenoten vermeld en dat doet de auteur op een levendige en realistische wijze. Zijn schrijfstijl is over het algemeen toegankelijk – de auteur hanteert zo nu en dan wel een aantal ongebruikelijke woorden – en vlot en is met regelmaat voorzien van een goede, maar zeer gedoseerde hoeveelheid humor, die soms op het cynische af is. Zonder er overigens heel uitvoerig aandacht aan te besteden, worden enkele maatschappelijke onderwerpen die in de loop der jaren het nieuws haalden, genoemd. Vrouwenbesnijdenis en de overvolle bootjes met vluchtelingen zijn daar een paar van.

De roman wordt volledig verteld vanuit het perspectief van Malodot maar, hoewel er wel wat over hem verteld wordt, eigenlijk kom je in feite niet eens zo heel erg veel over hem te weten. Absoluut niet erg, want, ondanks dat hij natuurlijk wel de protagonist is, gaat het in wezen helemaal niet om hem. Het draait er vooral om hoe hij, maar het kan net zo goed om ieder ander willekeurig individu gaan, met het leven en de dood omgaat, hoe hij ertegen aankijkt. Moet je je schuldig voelen om te leven? Want uit sommige uitspraken van de Counselor, een soort oppertherapeut, kun je dat in ieder geval wel concluderen. Misschien is dat dan ook wel de vraag die je jezelf kunt stellen en waarover Verhulst je wil laten nadenken. Een antwoord heeft hij uiteraard niet, voor iedereen kan dat immers anders zijn, maar Hebben en Zijn doet je wel afvragen of je je huidige leven voor minimaal een tweede keer zou willen overdoen.

(Met dank aan Atlas Contact/De Club van Echte Lezers voor het beschikbaar stellen van een recensie-exemplaar.)

Waardering: 4/5

Boekinformatie
Auteur: Dimitri Verhulst
Titel: Hebben en Zijn
ISBN: 9789025473143
Pagina’s: 176
Eerste uitgave: 2022

Beschrijving
De Middelburgse antropologiestudent Anthoni Eskens doet op Paaseiland onderzoek naar de moai, de mysterieuze beelden die al eeuwenlang tot de verbeelding spreken. Al snel ontdekt hij dat er op het eiland een felle, onderhuidse strijd woedt over de oorsprong van de moai. Als er mensen beginnen te verdwijnen, lijkt het erop dat sommigen het niet bij discussiëren laten…

In Middelburg treft Monique Fierloos, conservator van het Zeeuws Museum, voorbereidingen voor een grote tentoonstelling over ontdekkingsreiziger Jacob Roggeveen en Paaseiland. Een Paaseilandse beeldhouwer is uitgenodigd om voor het museum een beeld te maken, maar een in een nabijgelegen dorp gevonden moai zet de verhoudingen op scherp. En dan valt de eerste dode…

Recensie
Over de locatie van De stenen goden, het in maart 2022 verschenen afsluitende deel van de ‘Latijns-Amerika’-trilogie hoefde Jeroen Windmeijer niet lang na te denken. Paaseiland (Rapa Nui) heeft namelijk alles wat hij in zijn boeken zoekt: religie, mythologie, een geschiedenis die voor een groot deel nog onbekend is en het is een eiland dat, mede door de reusachtige voorouderbeelden, tot de verbeelding spreekt. Dat het op 5 april 2022 precies driehonderd jaar geleden is dat Jacob Roggeveen Paaseiland als eerste westerling in zicht had, is een aardige bijkomstigheid.

Monique Fierloos, conservator bij het Zeeuws Museum in Middelburg, bereidt een tentoonstelling voor over Jacob Roggeveen en Paaseiland. De beste beeldhouwer van het eiland, Hotu Nui, is overgekomen om een moai voor het museum te maken. Er ontstaat een controverse over dit beeld, maar ook over een klein beeldje dat veertig jaar eerder gevonden is. Tegelijkertijd bevindt de Middelburgse student culturele antropologie Anthoni Eskens zich drie weken op Paaseiland voor zijn afstudeeronderzoek. Hij komt erachter dat de oorsprong van de moai, de reusachtige beelden, ter discussie staat en dat het niet bij woorden alleen blijft.

De korte proloog, waarin een kleine moai wordt gevonden, geeft de mysterieuze sfeer waar het verhaal van doordrenkt is al enigszins weer. De lezer wordt meteen nieuwsgierig gemaakt en vraagt zich af wat voor geheimzinnigs of onverklaarbaars hem allemaal te wachten staat. De twee hierop volgende verhaallijnen, afwisselend verteld vanuit de perspectieven van antropologiestudent Anthoni Eskens en conservator Monique Fierloos, doen wat de mystiek betreft niet onder voor de inleiding. Het verschil is – uiteraard – dat steeds duidelijker wordt welke rol het beeldje in het geheel speelt. Samen met de geschiedenis van Paaseiland is dit stenen figuurtje overigens het enige dat beide subplots met elkaar verbindt.

Ondanks een paar onverwachte momenten die voor een lichte spanning zorgen, lijkt het erop dat het spanningsveld in De stenen goden grotendeels ondergeschikt is gemaakt aan het informatieve en mysterieuze karakter van de plot. De auteur geeft bijzonder veel interessante informatie over onder andere de reusachtige voorouderbeelden, het leven van Jacob Roggeveen en zijn ‘ontdekking’ van Rapa Nui, maar ook enkele theorieën over de zondvloed. En passant benoemt hij tevens een aantal actuele thema’s, zoals de microplastics, de klimaatverandering en de roofkunst in musea. Pas aan het eind van het verhaal, wanneer zowel in Middelburg als op Paaseiland enkele dreigende situaties ontstaan, hebben de thrillerkenmerken de overhand en wordt het aanzienlijk spannender.

Behalve aan de voornoemde theoretische feiten en hypothesen besteedt Windmeijer eveneens voldoende aandacht aan de personages en hun onderlinge verstandhouding. Zonder dat er uitvoerig op hun karakters ingegaan wordt, krijg je zonder meer een goede indruk van hen en heb je snel door dat sommigen zich iets beter – of op zijn minst anders – voordoen dat ze werkelijk zijn. Dat maakt hen in bepaald opzicht tot ietwat markante, wellicht zelfs dubieuze, persoonlijkheden. In de ontknoping en epiloog blijkt dat deze karakterschets niet geheel ten onrechte is. Voor het verhaal is het goed dat ze erin voorkomen, want ze fungeren als mooie tegenhanger op degenen die geen dubbele agenda hebben.

Mede dankzij de korte hoofdstukken en de fijne, toegankelijke schrijfstijl leest De stenen goden erg vlot. Doordat het boek een informatief en leerzaam karakter heeft, lijkt het niet voor de volle honderd procent een thriller te zijn. Maar het mysterie rond Paaseiland en de voorouderbeelden zorgen daarentegen wel voor een spanningsboog die de lezer bezighoudt vanaf het begin tot en met het zowel spannende, dramatische als onrechtvaardige einde. Al met al weet Windmeijer opnieuw te boeien en te intrigeren.

(Dit boek heb ik voor Hebban gerecenseerd.)

Waardering: 4/5

Boekinformatie
Auteur: Jeroen Windmeijer
Titel: De stenen goden
ISBN: 9789402764437
Pagina’s: 448
Eerste uitgave: 2022

Beschrijving
De paden van de wat oudere curiosa- en antiekhandelaar Branco en de jonge kunstenares Julia kruisen elkaar. Beiden kopen los van elkaar oude foto’s op de Feira da Ladra, de rommelmarkt van Lissabon. Branco ziet ze als inspiratiebron voor een roman die hij wil gaan schrijven, Julia wil de foto’s gebruiken als uitgangsmateriaal voor haar schilderijen. Hun gedeelde bezit leidt noodgedwongen tot een gezamenlijke speurtocht naar de herkomst van de foto’s en de vrouw die erop staat afgebeeld.

Recensie
In de vierde klas van de middelbare school kreeg Gert-Jan van den Bemd van zijn docent een groot compliment over opstel dat hij geschreven had. Hoewel hij al korte verhalen schreef, was dit voor hem wel de aanzet om zich op het schrijven te gaan concentreren. Het duurde echter nog dertien jaar voor zijn eerste verhaal in een tijdschrift werd gepubliceerd en in 2018 debuteerde hij met zijn goed ontvangen roman De verkeerde vriend. In datzelfde jaar kreeg hij een idee voor zijn boek Branco & Julia, dat uiteindelijk in het voorjaar van 2022 is verschenen.

Branco, een man van middelbare leeftijd en handelaar in antiek en curiosa, heeft de ambitie om een roman te schrijven. Op de Feira de Ladra, de grootste vlooienmarkt van Lissabon, koopt hij een doos oude foto’s die als inspiratie voor zijn roman moeten dienen. De jonge kunstenares Julia Rey schaft ook enkele van die foto’s aan. Voor haar vormen ze een bron voor haar schilderijen. Als Valério, Julia’s agent, een ontmoeting tussen hen beiden regelt, leidt dat tot een speurtocht waarin ze de identiteit van de vrouw die op de foto’s staat afgebeeld proberen te achterhalen.

De proloog (misschien kun je beter spreken van prologen, want voordat de eigenlijke inleiding begint, is er nog een kort tekstfragment) zet meteen de toon voor het hele plot. Je wordt nieuwsgierig gemaakt, er rijzen vragen in je op, je voelt je verbonden met de verteller en je ziet de beschreven scènes voor je. Daarnaast heeft dat begin een licht filosofische inslag, hoewel dat absoluut niet de aard van de roman is. Ondanks dat de lezer op die eerste bladzijden al globaal kennismaakt met de personages, gebeurt dat pas echt in de daaropvolgende hoofdstukken, waarin vanuit elkaar afwisselende perspectieven Branco en Julia hun verhaal doen.

Aanvankelijk is dat even wennen, want beide verhaallijnen zijn in de eerste persoon (dus in de ik-vorm) geschreven. Omdat je er in die aanvangsfase nog van uitgaat dat het verhaal alleen door Branco wordt verteld, levert dat voor een kort moment wat verwarring op, maar dat is echter van korte duur. De door Van den Bemd gekozen vertelwijze valt goed te verdedigen, want de lezer kan zich daardoor met zowel Branco als Julia vereenzelvigen en transformeert hij tot een van beiden, natuurlijk afhankelijk van wie er op dat moment aan het woord is. Ook leer je de twee protagonisten erg goed kennen, je komt erachter waar ze zich mee bezig houden en waarom ze geworden zijn zoals ze zijn.

De schrijfstijl van de auteur is toegankelijk, levendig en buitengewoon beeldend en op momenten maakt hij gebruik van mooie metaforen. Hoewel Branco & Julia  in de kern volledig fictief is, komt het heel realistisch over. Uiteraard komt dat voor een groot deel door de setting, zoals bijvoorbeeld het rondstruinen op de Feira in Lissabon of de natuurgetrouwe beschrijving van de kleine Franse plaatsjes. Maar ook de speurtocht naar de vrouw op de foto’s is waarheidsgetrouw, want wie zou immers niet willen weten wie ze is en hoe haar leven er destijds uit heeft gezien. Hoewel het boek onmiskenbaar een roman is, heeft het desondanks een bepaalde spanning. Die wordt onder andere gecreëerd doordat verschillende hoofdstukken eindigen met een cliffhanger, maar eveneens doordat je nieuwsgierig blijft naar alle bevindingen van Branco, Julia en in mindere mate haar agent Valério.

In de proloog wordt het woord verandering een aantal keren genoemd. Dat is in feite wat er in feite in het leven van Branco en Julia gebeurt. Er verandert iets en wat dat is, is op een bijzonder mooie, inlevende en intrigerende manier door de auteur beschreven. Hierdoor, maar tevens door de innemende personages, is Branco & Julia een roman die je continu bezighoudt.

(Met dank aan New Book Collective voor het beschikbaar stellen van een recensie-exemplaar.)

Waardering: 4/5

Boekinformatie
Auteur: Gert-Jan van den Bemd
Titel: Branco & Julia
ISBN: 9789022338704
Pagina’s: 264
Eerste uitgave: 2022

Beschrijving
Nadat de familie Van Foreest hun leven weer enigszins op orde heeft na het noodlot dat hen trof, ontstaan er opnieuw problemen. Dat heeft alles te maken met de nieuwe bewoonster van een al jaren leegstaand huis in Laren. De vrouw verliet twintig jaar geleden ’t Gooi na een dodelijk ongeval. Waarom is zij teruggekomen en waarom probeert zij op slinkse wijze het leven van Renée en Francis van Foreest binnen te dringen?

Recensie
Medio 2018 verscheen In naam van de vader, een thriller die het jaar daarvoor in vier delen én exclusief voor Kobo-lezers werd uitgebracht, waarin het draait om de rijke advocatenfamilie Van Foreest. Hoewel Linda Jansma nooit de bedoeling had hier een vervolg op te schrijven, kwam deze er toch. Veel lezers waren namelijk benieuwd hoe het met enkele personages verder ging. Dat tweede, en tevens laatste deel, is Verlos ons van het kwade en is in januari 2022 verschenen.

Nadat haar broer Joël twintig jaar geleden bij een ongeval omkwam, verliet Naomi Steinbeck plotseling haar toenmalige woonplaats Laren. Nu is ze weer teruggekeerd en woont ze tijdelijk in de al jaren leegstaande woning van haar in Spanje wonende ouders. Dat ze teruggekomen is, heeft een bedoeling. Ze wil namelijk het leven van de familie Van Foreest, die na een aantal schandalen alles weer op orde lijkt te hebben, binnendringen. Behalve dat ze van hen antwoorden verwacht te krijgen over de dood van haar broer, heeft ze zichzelf ook een bijzondere opdracht gegeven.

Een proloog waarin teruggeblikt wordt op een voorval van een jaar eerder, en een door journaliste Naomi Steinbeck geschreven artikel in wording, zijn voor de lezer een hernieuwde kennismaking met een aantal leden van de familie Van Foreest. Omdat in de plot mondjesmaat meer informatie over hen bekend wordt gemaakt, is het – ondanks een enkele verwijzing naar bepaalde scènes uit dat boek – niet per se noodzakelijk om In naam van de vader te lezen. De inleiding zorgt er eveneens voor dat je enigszins nieuwsgierig gemaakt wordt naar het doen en laten van de familieleden en vooral naar wat Steinbeck voor hen in petto heeft. Deze nieuwsgierigheid heeft echter niet tot gevolg dat er een groot spanningsveld ontstaat. Het blijft vooralsnog alleen beperkt tot het willen weten.

Het verhaal wordt verteld vanuit verschillende perspectieven en daardoor leer je deze personages goed tot vrij goed kennen. Het is daarom niet lastig om je een behoorlijk beeld van hen te kunnen vormen. Vanwege al die wisselende gezichtspunten zijn er ook diverse verhaallijnen, maar daarvan is meteen duidelijk dat ze met elkaar te maken hebben. Uiteindelijk komen ze, zoals in feite wel te verwachten is, in de ontknoping samen. De afloop van alle verwikkelingen die in de plot voorkomen levert de grootste spanning op. Het tempo aan het eind van het boek ligt een stuk hoger, er doen zich een paar verrassingen voor en op de meeste vragen wordt een antwoord gegeven. Desondanks laat Jansma de lezer met een licht onbevredigend gevoel achter, want gerechtigheid blijkt niet in alle gevallen te zegevieren.

De schrijfstijl van de auteur is zoals je van haar mag verwachten: vlot, aangenaam, toegankelijk en verzorgd. Een aantal scènes wordt zodanig beschreven dat de sfeer daarvan goed op de lezer wordt overgebracht. De ene keer is dat beklemmend, de andere keer invoelend of begrijpend. Behalve deze weergave van emoties is het verhaal eveneens beeldend. Situaties als bijvoorbeeld die met Cato, de jongste dochter van Francis en Renée van Foreest, kan de lezer zonder veel moeite voor zich zien. De omstandigheden waarin dit vijftienjarige meisje terechtgekomen is, zijn daarnaast helaas nog steeds actueel. Gelukkig komt die problematiek niet overdreven vaak voor, maar Jansma brengt het in haar thriller wel onder de aandacht.

Het boek, dat uit maar liefst negenennegentig hoofdstukken bestaat, bevat voor een groot deel weinig elementen van een spannend verhaal. De vele intriges, terugblikken en wraakgevoelens zijn aanvankelijk overheersend, maar na twee derde komt daar verandering in en hebben de thrilleraspecten de overhand. Op tijd om de lezer een aantal spannende momenten voor te schotelen, te laat om hem continu te laten verrassen. Bij elkaar genomen is Verlos ons van het kwade geen hoogvlieger, maar evenmin een tegenvaller.

(Dit boek heb ik voor Hebban gerecenseerd.)

Waardering: 3/5

Boekinformatie
Auteur: Linda Jansma
Titel: Verlos ons van het kwade
ISBN: 9789461095787
Pagina’s: 350
Eerste uitgave: 2022

Beschrijving
Techmiljonair Miles Cookson heeft meer geld dan hij ooit kan uitgeven, en alles waar hij ooit van heeft gedroomd – behalve tijd. Recent is er een terminale ziekte bij hem geconstateerd, en er is vijftig procent kans dat die erfelijk overdraagbaar is. Voor Miles betekent dit dat hij in zijn verleden moet gaan graven. Twintig jaar geleden is hij namelijk spermadonor geweest. Nu lopen er negen kinderen van hem rond die op het punt staan bepaalde zaken van hem te erven.

Terwijl Miles op zoek gaat naar de kinderen die hij nooit heeft gekend, begint de jonge documentairemaker Chloe Swanson aan een zoektocht naar haar biologische vader. Als Miles en Chloe uiteindelijk met elkaar in contact komen, wordt hun ontmoeting overschaduwd door een reeks mysterieuze en beangstigende gebeurtenissen: een voor een verdwijnen de andere erfgenamen zonder een spoor achter te laten, alsof ze nooit hebben bestaan. Is een van Miles’ kinderen zijn concurrenten aan het uitschakelen? In dat geval moet ook Chloe vrezen voor haar leven.

Recensie
Op zestienjarige leeftijd was Michael Connelly (1956) er getuige van dat een man een pistool in de bosjes probeerde te verbergen. Hierdoor raakte hij geïnteresseerd in misdaad en de boeken van Raymond Chandler. Na zijn afstuderen was hij jarenlang misdaadjournalist en op zijn zesendertigste debuteerde hij als auteur met The Black Echo (Tunnelrat, 1999). Zijn grote bekendheid dankt hij vooral aan Harry Bosch, een (ex-)rechercheur die in zijn meeste boeken voorkomt. Daaronder bevindt zich onder andere Het holst van de nacht (2022), waarin Renée Ballard, een personage gebaseerd op de werkelijk bestaande rechercheur Mitzi Roberts, de hoofdrol heeft.

Net als ieder jaar kent Hollywood ook in 2020 een onrustige oudjaarsavond en -nacht. Vlak na de jaarwisseling krijgen rechercheur Renée Ballard en haar tijdelijk partner Lisa Moore de melding dat bij een straatfeest iemand dodelijk geraakt is door een kogel. Later blijkt dat dit opzettelijk is gebeurd. Ballard ontdekt dat er een verband bestaat met een moord van jaren geleden en dat oud-rechercheur Harry Bosch deze in behandeling had. Ze schakelt zijn hulp in, maar merkt eveneens dat de moordenaar weet dat ze achter hem aanzitten.

Zoals de titel al doet vermoeden, speelt een groot deel van het verhaal zich ’s avonds en ’s nachts af. Dat varieert van een oudjaarsnacht waarop een moord plaatsvindt tot een aantal serieverkrachtingen waarbij de daders geraffineerd en goed voorbereid te werk gaan. Rechercheur Renée Ballard houdt zich met beide zaken bezig en staat er – de hulp van Harry Bosch niet meegerekend – min of meer alleen voor. Ondanks dat dit tijdens de plot niet wordt aangehaald, vindt ze dat geen probleem, want uit de drie voorgaande delen van de reeks is wel gebleken dat ze dat het liefst heeft. In zekere zin is ze een einzelgänger, iemand die graag haar eigen gang gaat, en hoewel ze daar in feite toe verbannen is, vindt ze het helemaal niet erg om nachtdiensten te draaien.

Het verhaal wordt deze keer volledig vanuit het perspectief van Ballard verteld en hierdoor merk je dat ze sterker in haar schoenen staat dan voorheen. Ze is daadkrachtiger en geeft meer tegengas. Hieruit valt op te maken dat ze een positieve groei heeft doorgemaakt en er zijn enkele aanwijzingen dat deze ontwikkeling zich nog verder lijkt door te zetten. De rol die Bosch in het geheel heeft, is beperkt maar niet onbelangrijk. Beide personages vormen dan ook opnieuw een doortastend en uitstekend koppel.

Het holst van de nacht, dat uit drie delen bestaat, is een politiethriller pur sang. De twee onderzoeken waar Ballard zich mee bezighoudt zijn boeiend en realistisch genoeg om de lezer een goede indruk te geven van een aantal werkzaamheden die door de LAPD worden uitgevoerd. De plot kenmerkt zich overigens niet door een overdosis aan spanning. Pas in het derde deel van het verhaal, met name in de ontknoping, wordt het door opeenvolgende actiescènes echt spannend. Bovendien doen zich dan diverse ontwikkelingen voor die mogelijke gevolgen voor de toekomst van Ballard hebben. De epiloog speelt daarop in en kan gezien worden als één grote cliffhanger.

Om de geloofwaardigheid te vergroten heeft de auteur een aantal actuele gebeurtenissen in de plot verwerkt. Denk hierbij in het bijzonder aan de coronapandemie en het dragen van een mondkapje, maar in mindere mate ook aan de bestorming van het Capitool en Black Lives Matter. Connelly is daarin zonder meer geslaagd, want in deze door David Orthel vertaalde thriller neemt hij de lezer niet alleen mee in de waarheidsgetrouwe en fascinerende wereld van de LAPD, maar tevens in een aantal nachten van het nimmer slapende Hollywood.

(Dit boek heb ik voor Hebban gerecenseerd.)

Waardering: 4/5

Boekinformatie
Auteur: Michael Connelly
Titel: Het holst van de nacht
ISBN:  9789402318302
Pagina’s: 400
Eerste uitgave: 2022

Beschrijving
In een chique wijk in Port-au-Prince wordt voor de tweede keer in een week een vermoord echtpaar aangetroffen. Hun verminkte lichamen liggen in hun slaapkamer, aan het voeteneinde van het huwelijksbed: zonder handen en met pinnen in de ogen. Naast de slachtoffers worden kleine doodskisten van origami gevonden.

Alles wijst op een rituele moord. In Haïti, waar voodoo een officiële godsdienst is, berichten de kranten dan ook snel over een voodoo-seriemoordenaar. Inspecteur Simon Bélage wil van die verklaring niets weten. In zijn ogen is voodoo puur bijgeloof en ligt het motief van de moorden eerder bij de kinderhandel en corruptie die het land teisteren. Samen met zijn partner Marcus en dochter Rachelle gaat hij op onderzoek uit. Hun zoektocht leidt naar een oud weeshuis dat de sinistere bijnaam ‘het vrolijke graf’ draagt. Bélage duikt in het duistere verleden van het inmiddels allang gesloten rusthuis, en legt meer bloot dan hem lief is. Wat heeft zich al die jaren geleden tussen deze muren afgespeeld? En hoeveel mensen zullen daar nu nog de prijs voor moeten betalen?

Recensie
De Franse auteur Jérôme Loubry, die in zijn eigen land als een van de meest veelbelovende thrillerauteurs wordt gezien, brak internationaal door met het in 2020 verschenen boek Toevluchtsoord. Omdat hij per se over voodoo wilde schrijven, heeft hij onderzoek gedaan en kwam een aantal misstanden tegen die in Haïti plaatsvinden. De keuze om de in maart 2020 uitgebrachte thriller Verdoemd, dat overigens zijn tweede in het Nederlands vertaalde boek is, zich in dat land te laten afspelen was voor hem daarna een logische.

In Pétionville, een rijk deel van Haïti’s hoofdstad Port-au-Prince, vindt opnieuw een moord op een echtpaar plaats. Hun lichamen zijn gruwelijk verminkt en hun dood wordt al snel beschouwd als een voodoomoord. Inspecteur Simon Bélage gelooft daar niet in, volgens hem heeft het eerder te maken met kinderhandel en corruptie. Hij gaat op onderzoek uit en uiteindelijk komt hij terecht bij het voormalige en al twintig jaar geleden verlaten weeshuis ‘Het Gelukkige Graf’. De inspecteur duikt in de geschiedenis en komt tot een verschrikkelijke ontdekking.

Het verhaal speelt zich voor het grootste deel af in het exotische Haïti. De auteur kiest hiermee voor een originele locatie, die hij buitengewoon beeldend en bij tijd en wijle schrijnend weergeeft. Het enorme contrast tussen de rijkste en armste mensen van het land komt enigszins tot uiting, maar ook de misstanden waar het land onder gebukt ging – en nog steeds gaat – worden onder de aandacht gebracht. De plot bevat daarom veel schrijnende en aangrijpende situaties. Wat echter als een rode draad door de verhaallijn heenloopt, is de voodoo, een van de officiële religies van het land. Dit geeft het verhaal een bijzonder en lichtelijk mysterieus tintje.

Verdoemd bestaat uit een viertal delen en wordt vanuit verschillende perspectieven verteld. Behalve dat de lezer hierdoor het een en ander over de vertellers komt te weten, zorgt deze opzet eveneens voor afwisseling. Daarnaast zijn er verschillende verhaallijnen die aanvankelijk niets met elkaar te maken lijken te hebben, maar gedurende de plot almaar dichter naar elkaar toe groeien en op den duur keurig samenkomen. De subplot in het heden vindt plaats in januari 2010, de maand waarin Haïti werd opgeschrikt door een enorme aardbeving en van de schok die dit met zich teweegbrengt heeft de auteur in de ontknoping handig gebruikgemaakt.

Hoewel het verhaal zonder meer enkele scènes heeft met een iets verhoogde spanning, is het met de spannende momenten over het algemeen nogal karig gesteld. Vanaf het begin wordt je wel nieuwsgierig gemaakt naar het verloop van de plot, naar wie de moorden heeft gepleegd en wat de werkelijke reden daarvoor was. Als op een bepaald moment de identiteit van de moordenaar bekend wordt gemaakt, is dat voor de oplettende lezer niet zo heel verrassend meer. In een vroegtijdig stadium krijg je namelijk al sterke vermoedens wie de dader is. Ook van een paar andere situaties weet je eigenlijk zo goed als zeker wat er aan de hand is. Dit wil overigens niet zeggen dat het boek erg voorspelbaar is, dat is het geenszins, maar extreem verrassend is het evenmin.

De schrijfstijl van Loubry is uitermate fijn en eigentijds en in een hoog verteltempo loodst hij de lezer door zijn verhaal heen. Hij schetst een waarheidsgetrouw beeld van Haïti en de ellende die erin voorkomt, maar de zes kinderen en hun dialogen zijn desondanks onnatuurlijk. Een kind van zeven praat en denkt immers niet als een volwassene. Dit neemt allemaal niet weg dat Verdoemd uitermate interessant, boeiend en absoluut niet verkeerd is, maar je kunt je echter afvragen of het wel een thriller is.

Waardering: 3/5

Boekinformatie
Auteur: Jérôme Loubry
Titel: Verdoemd
ISBN: 9789022594469
Pagina’s: 304
Eerste uitgave: 2022

Beschrijving
Warschau, 1939. Jakub Shapiro, vroeger koning van de onderwereld, strijdt een uitzichtloze strijd. Zijn gangsterrijk valt uiteen en het luxe leven is voorbij, zijn vrouw en zonen verlaten hem. Zijn oude geliefde Ryfka neemt hem onder haar hoede. Ze heeft maar één doel: overleven. Tienerzoon Dawid begint voedsel het Joodse getto binnen te smokkelen om zijn moeder en broer in leven te houden. Als de stad in puin ligt, vecht Ryfka met alles wat ze heeft voor het leven van Shapiro, terwijl Dawid nog maar één ding wil: wraak.

Recensie
Szczepan Twardoch leek iemand te zijn van het kaliber twaalf ambachten, dertien ongelukken. Hij heeft namelijk een aantal baantjes gehad, allerlei bedrijfjes opgericht die alle failliet zijn gegaan en is overal waar hij aan de slag ging ontslagen. Schrijven, dat altijd een hobby van hem is geweest, was volgens hem het enige dat overbleef. Hierin bleek hij wel succesvol te zijn, want hij heeft voor enkele korte verhalen prijzen gewonnen en na het verschijnen van De koning (2019) werd hij in zijn thuisland Polen een bestsellerauteur en medio 2021 werd de opvolger Het zwarte koninkrijk uitgebracht.

Voordat de oorlog in 1939 uitbrak, was Jakub Shapiro een bekend bokser en tevens de koning van de onderwereld van Warschau. De Duitse inval veranderde zijn leven dramatisch, want zijn zorgvuldig opgebouwde imperium viel uiteen en zijn vrouw en kinderen verlieten hem. De enige die zich nog om hem bekommerde was Ryfka Kij, een voormalig bordeelhoudster. Ze heeft maar één doel: samen met hem de oorlog overleven. Shapiro’s zoon Dawid denkt echter met gemengde gevoelens aan zijn vader, die hij al jaren niet heeft gezien. Daarbij zint hij maar op één ding en dat is wraak.

Het zwarte koninkrijk, dat afzonderlijk van het voorgaande boek De koning gelezen kan worden, wordt verteld vanuit de elkaar afwisselende perspectieven van voormalig bordeelhoudster Ryfka en Dawid, de zoon van Jakub Shapiro en het bevat daardoor twee verhaallijnen die in feite niets met elkaar te maken hebben. Toch, maar dat is pas aan het eind van de roman, vloeien beide subplots op een subtiele wijze samen en vormen ze – overigens heel kort – één geheel. De enige overeenkomst die tussen beide verhalen bestaat, is het leven van met name Ryfka, Jakub en Dawid vlak voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Wanneer Ryfka en Dawid aan het woord zijn, is dat geen realtimeverslag van wat ze op dat moment aan het doen zijn, maar een terugblik naar wat ze gedaan hebben en hoe ze geleefd hebben. Dat doen ze vanuit het ‘hiermaals’ en later ‘het grauw’. Twee termen die niet nader verduidelijkt worden, maar waarvan je wel kunt nagaan wat daar de betekenis van is. Het relaas van Ryfka leest aanvankelijk nogal moeizaam. Dat komt onder andere doordat ze regelmatig woorden in tegenwoordige en verleden tijd direct achter elkaar gebruikt, maar ook omdat het even wennen is aan de schrijfstijl die Twardoch voor haar verhaal gebruikt. Wat dat laatste betreft, verloopt hetgeen Dawid vertelt wat vloeiender.

Ondanks dit deels stroeve begin zijn alle scènes die de revue passeren bijzonder beeldend. De lezer ziet de ellende die de oorlog teweeg heeft gebracht voor zich: de puinhopen van de stad Warschau, de honger die veel mensen hebben gehad, de deporaties van de joden, et cetera, et cetera. Het aantal personages dat in het verhaal voorkomt, is vrij beperkt en omdat het vooral Ryfka en Dawid zijn waar de meeste aandacht naar uit gaat, kom je over hen aardig wat te weten. Je merkt eveneens dat ze zich tijdens de plot meer en meer ontwikkelen tot de persoon die ze in het hiermaals zijn. Ook het karakter Jakub wordt niet vergeten, de auteur richt zich wat hem betreft vooral op zijn lichamelijke verval. Hij is niet meer de man die hij ooit is geweest.

Het laatste hoofdstuk heeft een andere strekking dan de voorgaande, want – behalve dat het wordt verteld door Jakubs vrouw Emilia – het heeft een afwijkende toonzetting. Het is emotioneler en toont de liefde van een moeder voor haar kind. Het zwarte koninkrijk, dat een niet al te hoog tempo heeft, krijgt hiermee een trieste, maar ook wel mooie afsluiting. Twardoch laat met dit en zijn roman zien dat hij zowel intrigerend, inlevend als realistisch kan schijven.

Waardering: 4/5

Boekinformatie
Auteur: Szczepan Twardoch
Titel: Het zwarte koninkrijk
ISBN: 9789046827963
Pagina’s: 288
Eerste uitgave: 2021